| Ang Hegemonya kang Hiligaynon |
|
|
| Posted by Alberto Toledo Paala Jr. | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
src="http://pagead2.googlesyndication.com/pagead/show_ads.js"> Ang Hegemonya kang Hiligaynon
Ang hegemonya amo ang pagdumara kag pag-impluwensya nga ginagamit kang sangka estado kontra sa iba. Amo dya ang natabo sa posisyon kang Hiligaynon kontra sa Kiniray-a. Ang Maragtas wara nagakampi sa mga tinaga nga ginahambal nanda ni Labawdonggon, Humadapnon, kag Dumalapdap—ang tatlo kang magburugto sa epiko nga Labawdunggon, kun sa diin imaw ang kinaradto nga Kiniray-a. Tungod sa kultural nga hegemonya kang Hiligaynon, kon mag-estorya kita sa pag-ugwad kang lenggwahe nga Kiniray-a, gina-imaw man naton ang pag-ugwad kang Hiligaynon kag kon andot napabay-an ang Kiniray-a.
Ang tinaga nga Hiligaynon naghalin sa iligaynon, nga naghalin sa “ilig” buot hambalon “pailig”. Ang ginapuntirya bukot ang lenggwahe kundi ang mga naga-estar sa kilid kang baybay kang Iloilo kag Capiz, kung sa diin ang andang gina pang-obra amo ang pagpaanod kang kawayan sa suba paubos halin sa ibabaw ukon “iraya”. Ang mga kawayan ginabaligya agud himuon nga balay. Kang nag-abot ang mga Espanyol kag namangkot kang ngaran kang grupo nga naga-estar sa lugar, abi kang mga nakabati, ginapamangkot sanda parti sa obra kang mga nagapaanod kang kawayan, kag ginsabat nanda nga “iligaynon”. Ang mga Espanyol nagpati nga nakakita sanda kang grupo kang mga tawo nga ang ngaran amo ang Yligueynes.
Ang mga Ylegueynes ukon Hiligaynon mabuot kag matandos sa negosyo. Sanda ang una nga nakaimaw sa mga dayuhan. Bahol ang bulig kang suba kang Iloilo sa pag-ugwad kang negosyo kag sa urihi nahimo nga sentro kang mga negosyo.
Kang nag-abot ang mga Espanyol kang mga Amerikano nagmanggaranun ang Iloilo kag nahimo nga sentro sa pag-ugwad kang pagtuon (edukasyon) kultura, negosyo kag pulitika. Ang lenggwahe nga kilala sa ngaran nga binisaya-panayano, nahaluan tungod sa bulig kang mga pari sa Espanyolm, kang mga Intsik nga negosyante, imaw kang mga tinaga nga naghalin sa Cebunao, Bikol, nga nahimo nga lenggwahe kang mga gamhanan.
Ang mga Espanyol nga pari nga nag-estar kato sa Iloilo ang nagpalapnag kang mga novenarios, devocionarios, mga libro sa pagpamalandong kang pangamuyo sa lenggwahe nga Hiligaynon. Si Msgr. Mariano Cuartero, ang una nga pari kang Jaro, nagpalapnag kang Cartilla kang mga libro parte sa pagpati sa Dios para sa mga bata. Bantog si Cuartero tungod sa pagsulat na kang “Religio Cristiano Apostolicca Romana” ang pinakauna nga libro nga ginsulat sa Hiligaynon imaw kang 27 pa nga iba. Tungod ka dya ginabansagan si Cuartero nga “Tatay kang Lenggwahe nga Hiligaynon” Ang mga bagay parte sa relihiyon kag pagtuo ang may bahol nga bulig sa pag-ugwad kang Hiligaynon bilang lengwahe nga ginagamit sa simbahan. Ang mga pangamuyo kag mga kanta nakasulat sa Hiligaynon. Hasta kang dekada 80, ang mga pari nga Antiqueno, pareho kananda ni Fr. Pablito Maghari kag Fr. Joaquin Dioso ang nagtransleyt kang misa parehas kang “Misa Mamumugon” kag “Misa Antiquena” sa Hiligaynon.
Ang mga bata kang manggaranon sa Antique, Aklan kag Capiz naga-eskwela sa Iloilo. Naman-an nanda ang pagmitlang kang Hiligaynon tungod kon magkaray-a ukon Aklanon daw ginapakita nanda nga halin sanda sa maligwin nga lugar, ang mga manggaranun nga pamilya nagahambal kang Hiligaynon agod painun ang andang kaugalingon sa andang mga bulig. Ang mga sulat paagto sa andang pamilya ukon migo/miga anda man ginsulat sa Hiligaynon. Amo dya ang rason kon andot, may mga lugar sa sagwa kang siyudad kang Iloilo nga nagahambal kang Hiligaynon.
Kang tiyempo kang kabuganaan sa Iloilo, ang mga Spanish Sarzuela kag Italian operas ginapaguha sa mga teatro. Ang mga tawo sa West Visayas naga-aragto sa Iloilo para magturuk. Sa urihi ang mga Ilonggo Playwrights nagsulat kang Sarzuela sa Hiligaynon, kag nagrapta pa dya ang andang pagpaguha tubtuob nga makaabot sa Antique kag ginsundan man kang mga Antiqueno Playwrights. Ang mga nagsurulat parehas kananda ni Pedro F. Checa (1900-1974) nga taga Hamtic nagsulat kang mga ginapaguha nga Sarsuela sa lenggwahe nga Hiligaynon. Ang mga taga-Hamtic nakadumdum kang ginsulat ni Checa nga “Unos nga Nagpusas” (The Storm that abated), ang Sarzuela nga ginapaguha hasta dekada 70. Kang dekada 40, ang Aglipay nga pari nga si Fr. Jose Javellana, nga pari kato kang Talisay Bugasong Antique, nagsulat kang mga Sarzuela parehas kang “Pangabuhi sang Imol” (Life of the poor), “Pilipinas, Panaad nga natuman” (Fulfilled promise), kag “Bugal nga makahuluya” (Shameful Pride). Ginakuon ni Deriada, base sa ana nga obserbasyon, nga kon ginagamit man kato ang Kiniray-a sa Sarsuela, lenggwahe lang kang mga tarso (comedian).
Ang katingalahan may ginsulat man si Cornelio E. Amaran nga taga San Jose, Antique nga Sarsuela katong Abril 7, 1948 nga may taytol nga “Mabudhion nga kasing-kasing” (Vengeful heart). Ang anang ginsulat puro Karay-a pero gin-islan ang iba nga tinaga sa urihi kang Hiligaynon. Halata nga ang ginsulat ni Amaran wara napalapnag. Ginapatihan nga sara ka rason, kon andot gin-islan ang iba nga tinaga halin sa Kiniray-a paagto sa Hiligaynon agod mapalapnag.[1]
-------------------------------------------------------------------------------- [1] Ang amo dya nga artikulo akon gintransleyt halin sa libro ni Alex C. De los Santos. The Rise of Kiniray-a: History and Anthology of Contemporary Literature in Antique. Iloilo City: University of San Agustin, 2003, pages 5-7.  Add as favourites (17) |  Quote this article on your site | Views: 1052
Only registered users can write comments. Powered by AkoComment Tweaked Special Edition v.1.4.6 |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
