| Ang Pag-ugwad kang Kiniray-a |
|
|
| Posted by Alberto Toledo Paala Jr. | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
src="http://pagead2.googlesyndication.com/pagead/show_ads.js"> “Bukot pareho kang Latin kag Sanskrit, ang kiniray-a indi madura” -Deriada, 1991 Haros, kon bukon man tanan, nga mga pagtuon sa mga lenggwahe kag literatura sa may West Visayan ay nahanungod sa Hiligaynon ukon Ilonggo. Gamay lang ang nagasugid parte sa Kiniray-a, ginasambit lang nga dayalek ukon parte kang Hiligaynon. Katong dekada 80 nabuhi liwan ang Kiniray-a kag nagbag-o ang sistema kang pagsulat sa West Bisayan. Ang Kiniray-a ay sara sa mga garagmay nga lenggwahe nga ginapatihan naghalin pa sa Austronesyanon/Malayo Polynesian. Amo dya ang lenggwahe nga ginahambal sa haros tanan ukon bilog nga West Visayas. Ginahambal dya sa bilog nga Antique, parte kang Aklan kag Capiz, masami sa Iloilo, kag bisan sa Negros Occidental kung sa diin ang pinakaduro nga sakada naga-obra sa mga hasyenda. Ang nagahambal kang Kiniray-a ay indi maman-an kung pira gid tanan tungod pirme ginamitlang kang iba nga ang Kiniray-a kag Hiligaynon pareho. Pero kon aton tontonon ang nagahambal kang Kiniray-a ang pinakaduro sa West Visayas. Sa bilog nga Antique, kung sa diin ang mga tawo ay haros tunga sa milyon wara te duha duha nga tanan nagahambal kang Kiniray-a. Bisan sa Iloilo may mga banwa nga Kiniray-a ang ginahambal. Pinakauna ron dya kara ang San Joaquin sundan kang Miag-ao, Guimbal, Tubungan, Igbaras, Leon, Alimodian, Maasin, Janiuay, Lambunao, Calinog, Tapaz (Capiz) San Miguel, Pavia, Cabatuan, New Lucena, Pototan, Passi, Barotac Nuevo, Bingawan, Duenas, Dingle, kag Zarraga. Mabudlay tontonon kun sa diin naghalin ang Kiniray-a. Tungod, ginakuon sa mga libro nga obra kang mga maaram (scholars) nga naghalin ang Kiniray-a sa Hiniraya, kag kung kis-a Iraya, Hiraya, Hinaya ukon Hiniraya. Pero ginatulod ang paggamit kag “Hiniraya” bangud ang amo dya nga tinaga naghalin sa “iraya” ang buot hambalon “mataas nga lugar kung sa diin nagahalin ang tubig”. Amo dya ang lenggwahe nga ginahambal kang mga tawo sa Iraya, ang lugar nga marayo sa baybay. Bukot dya pareho kang Hiligaynon tungod ang urihi naghalin sa tinaga nga “ilig” buot hambalon naga-ilig pareho sa suba. Si Mulato nagsulat kang marako nahanungod/parte sa amo dya nga mga bagay ilabi ron gid sa anang obra nga Ani 10 (1989) kat Ani 19 (1991). Ang urihi amo ang sara sa mga nauna nga nasulat parte sa amo dya nga hirikuton. Sa mga nagahambal kang Kiniray-a wara te nagasugid nga ang andang lenggwahe ay Hiniraya kag mas ginakuon nanda nga “karay-a takun”. Ang Hiniraya ang ginagamit lang kang mga maaram. Ang mga bag-o nga henerasyon sa Antique nagakuon nga Kiniray-a ang andang lenggwahe. Ginapatihan nanda nga basi may mga grupo kang mga tawo nga ginatawag Karay-a, tungod ka dya ang andang lenggwahe nag Kiniray-a. Ang tinaga nga “in” buot hambalon “kang” ukon “tungod sa” May sangka estorya pa tungod sa Bisayas nga nahanungod sa Isla kang Panay nga ginatawag nga Iraya, nga ingod kang Isla kang Negros, bilang bugto. Te kon ang estorya nga dya ay tuod, may basehan para patihan nga ang bilog nga Panay Kiniray-a. Kag kon parte sa kung sin-o ang una nga nagagamit kang Kiniray-a, ginapuntirya ni Mulato sanda ni Padre Jose Burgos sa anang ginsulat nga Historia Pre-Hispanica kag Otley Beyer kag Jaime C. de Veyra nga Philippine Saga kung sa diin kang nag-abot ang mga Malay kag Polynesian nagrapta sa bilog sa East Asia kag Pacific areas, ang grupo nanda ang nag-estar sa West Visayas. Si Deriada nagakuon nga ang Kiniray-a ang ginhalinan kang Hiligaynon sa Western Visayas. Buot hambalon ang ginatawag tulad nga Hiligaynon, kung sa diin ginapatihan kang mga Antropologist kag Linggwist kun aton bagtason ay ang Kiniray-a nga namisklahan kang mga Intsik kag mga Espanyol mga nag-estar sa siyudad kang Iloilo. Sa anang introduksyon sa Ani 19 nga may taytol nga “The Emergence of Written Kiniray-a Literetaure” kag sa anang gin-agtonan nga pagtiripon parte sa West Visayan Literature, ginpaambit ni Deriada ang anang naman-an parte sa kon paano nakabulig ang lenggwahe kang mga Intsik kag mga Espanyol sa korapsyon kang Kiniray-a kag nagbunga kang Hiligaynon. Ang Kiniray-a amo man ang ginhalinan kang mga iba pa nga mga harambalanon sa Aklanon. Ang Maragtas ni Monteclaro nagakuon nga ang mga naga-estar ukon nagapuyo sa Aklan amo ang mga bata ni Datu Bangkaya kag Datu Balinganga nga sikat tungod sanda ay pitlaon. Ang Kiniray-a kang Antique sa banda norte i.e. Pandan kag Libertad ay marapit sa lenggwahe kang mga Aklanon.[1] Mabuhay ang Antique
JOJO D’ JUST Alberto T. Paala Jr. B.A. History (2007) M.A. History (ongoing) University of the Philippines Diliman This e-mail address is being protected from spam bots, you need JavaScript enabled to view it [1] Amo dya ang una ko nga tiraw para magtransleyte kang artikulo halin sa Ingles paagto sa Kiniray-a. Ang amo dya nga obra akon ginbuol sa libro ni Alex C. Delos Santos nga may taytol nga The Rise of Kiniray-a. Iloilo City: University of San Agustin, 2003, pah. 1-3.  Add as favourites (10) |  Quote this article on your site | Views: 852
Only registered users can write comments. Powered by AkoComment Tweaked Special Edition v.1.4.6 |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
