Nagpamukad-kad nga Literaturang Kinaray-a: Si J.I.E. Teodoro Sangka Henyo
Reynaldo J. de la Pena -June, 9, 2008

 Wara nagbukad ang mga sapel kag wara makit-an ang kaambung kang literaturang Kinaray-a, kun wara ginbata ang sanka henyo nga antiqueno. Ang ana nga binalaybay kag nanari-sari nga mga panulatan sa kinaray-a  naga-ilig lang sa ana mga bibig kag paminsaron, kaangay sa mga linaw kang suba nga nakig-ambit sa kalapadun kang dagat. Sangka henyo si J.I.E Teodoro nga nagpamukra sa nakatundan, nagapabuskag ka mga bulak nga nagakaturog, nga wara nabunyagan kang paghigugma nga magsulat sa Kinaray-a.

Sa kadyang melenyo ang literaturang kinaray-a indi run apa; naka maan run maghambal  sa tunga kang literaturang Pilipinhon, wara run nagahuya-huya kag nagpa pansin sa sentro. Tana nakalab-ot sa sentro ka panulatang Pilipinhon, imaw sa mga lingwahe ka ana mga silingan sa rehiyun 6. Natugruan importansya kag respeto ang mga manunulat nga magsulat sa pulong nga rehiyunal, bukot lang ingles kag tagalog, bangud warat man ti superyor nga lingwahe.
Ti daw sa ano lang kanami pamatian nga ang kinaray-a isa sa mga ginbasa sa sangka ka pulong kumprehensya ka Pilipinas Sentro Internasyonal PEN kang Desyenre 3, 2005. Ang sinulatan ni J.I.E Teodora “Ang Pagsulat saKinaray-a Pagsulat sa Sentro nga Naitsapwera” sara sa mga ginbasa nga nagpamukra kang reyaledad sa patag kang literaturang Pilipinhon, bahin sa pagpili kang Nasyonal Artist nga naangot sa sistema kang atun pang gobyerno. Hamak timo kun ano ka sikwahe ang atun nasyon  gali kun mesmo kita wara naga-ugyon, amo man kano ang pag-uswag kag pagkilala sa literaturang pilipinhon.  
    “ Mintras tanto nga laban Ingles kag tagalog ang mga sinulatan sa listahan kang kanon kang Literaturang Pilipinhon, indi man mapasad ang Pilipino nga pungsod”. Sara sa portion kang panulatan ni J.I.E. Teodoro nga akun gin banggit rudya hay
kun wara gali tana nagkisaw-saw sa ana abilidad, ambay lang kun mabatyagan ka iban nga manunulat nga wara tana ti napilian nga rehiyunal nga pulong kundi ingles kag tagalog lang guid hasta san-o ang madaug sa mga Palanca Awards, kag mapilitan nga ang tanan masulat sa igles kag tagalog. Ayte ano tana ra? Ano nalang baypulos ka iban nga lingwahe, sali pa tatun ka gamit kagsulat kara, kun indi man guid nanda ma tahi abay sa literaturang Pilipinhon. Rudya nakita ko nga indi lang si J.I.E Teodoro sangka ordinaryo nga manugsulat, tana sang ka henyo, angay nga buta ka sentimento kag panghakroy nga ginpahumlad ang kinaray-a sa tunga kang nanaris-sari nga lingwa pranka. Maykaisog si J.I.E Teodoro, baskug ana dungan, seguro nakahigup ka dugo ni Dr. Jose Rizal nga nagmara-ra sa Luneta kang ginadapya ka hangin ana natulon sa subra na lagaw rudto o kun guid man tana nakabatun ka bato ni darna nga magpakuno-kuno nga tana laki kag sarang na lang pahiligun  ang mga tinagang ginaray-a kang nakasab-it si darna sa kahoy, naturugan kag nahulog ang bato kag dya gina tago-tago lang ni J.I.E Teodoro agud magamit na sa patag kang pagsulat. Man-an  natun nga sa pelikula lang makita ang super hero nga dya nga akun ginhambal, pero kun atun panilagan ka mayad tana guid man isa sa nakaagum kang ekstra-pwersa sa pagdihon sa  maragtas kang kinaray-a nga matugruan dungug sa sentrong panulatan kang literatura. Sa karakuon kang mga naga-sulat ka kinaray-a  sangka manami kag mabaskog tana ana nga limug kang kinaray-a ang nagtuhaw, indi man to kanta ka serena sa telepantasya sa tsanel seven o kun singgit kang sangka gamhanun nga mabatian sa bug-os nga pilipinas. Kaangay ni Rizal gintahi na ang mga handum kang mga Pilipino paagi sa anang kabuhi nga ginbuhin kag sa ana  mga panulatan. Antes niya ginbayaan ang Pilipinas maykasiguraduhan nga isa ka sosyudad nga mayhandum, may manami nga direksyon kag destineya sa pagpa-ugwad. Sara-sara na guin pa bugtaw nga mapwersa kag gamhanan ang mga Pilipino, sarang makigbato sa mga dayu. Ginalantaw na nga ang kinaray-a indi lang basta orinaryo nga pulong o lingwahe. Amo dya kun anhaw ginpahumlad ang mga sapel kang literaturang kinaray-a ni J.I.E Teodoro guid it ka husto.
      
    Sangka Ordinaryo lang nga Antiqueno si J.I.E Teodoro, halin sa Maybato, San Jose Antique, nga ana guin mukraan. Ang kinaray-a ang una na nga nabatian kang tana nag-umpisa na nakita ang kasanag sa kadulumon kang kalibutan. Amo dya ang lingwahe nga una na nabatian kang tana gina ili-ili sa duyan imaw sa mga hunos kang hangin , balod kag mga kasapatan. Bilang sangka ordinarayo nga antiqueno nga nakaagum kang mga ordinaryo nga eksperhensya, wara tana naga handum nga maabay sa listahan ka mga nasyunal artist, wara tana nagasulat sa kinaray-a agud makabuol ka manggad kag kwarta o kun gahum nga dayawon kag magpahambog nga tana maaram.
“Nagsulat ako sa Kinaray-a tungud amo dya ang pulong kang akun mga ginikanan. Amo dya ang pulong nga akun namat-an. Sa pulong nga dya mas mapabutyag ko it klaro kag manami ang baratyagun, kaaram, kahadluk, kag damgo kang mga tawo sa akun palibot—mga mangingisda, mga mangunguma, mga marinero, mga uripon sa iban nga pungsod, kag mga tawo nga balhas kag dugo ang ginapaturo makakaun lamang tatlo ka beses sangka adlaw”.
   
     Tuod nga aram tana si J.I.E magsulat sa ingles kag tagalog, kag manami guid man tana magsulat kag mag edit. Amora nga rako run ang ana na edit kag na imprenta nga libro, pero ginapasulabi na ang kinaray-a. Henyo parakanakun indi lang bangud sa ana kinaaram magsulat, kag sa karakuon nga ana nasulat sa kinaray-a nga magapabilin sa kasaysayan kang literaturang kinaray-a kundi ang indi makita-an nga edukasyon nga  sarang magdihon kag magpatubo sa kada tinuga. Gintugruan na bahol nga sensibelidad kag direksyon ang kinaray-a nga makita sa anang mga libro. Ginpatiraw sa katawhan ang katam-is kang kinaray-a kag kun paano diya magpa-ituk sa nagaturog nga tawo, magpatubo kang paghigugma sa kaugalingun kag sa tunga kang sa presyensa nga may Ginuo nga nagaturok.
Sa ana nga libro “Mga Binalaybay Kang Paghigugma” ginpakita na kun paano maghigugma ang sangka ordinaryo nga tawo sa ana palibot. Kun paano ni Adan kag Eva ginpalangga ang anda nga kaugalingun, amo man ang ana pagpalangga sa kaugalingun nga may kaisug atubangun kag batunon ang diya kamatuoran bilang isa ka tinuga nga nagadara-dara ka respunsebilidad sa palibot kag sa atubangan ka Ginuo.
“Sa Kinaray-a nagakanta ang nagakalipay kag nagakasubu ko nga kalag. Sa kinaray-a ako nagahigugma. Sa kinaray-a ako nagadamgo. Kag labaw sa tanan, sa Kinaray-a ako nagadayaw kag nagapangayo kang bugay sa akun Ginuo”.

Himulalgi kag Turuka  kun paano ni J.I.E Teodoro guin pakanta ka kalipay ang mga nagapangasubo, paano na ginpahigugma ang wara panaka agum kang paghigugma sa anang binalaybay.

Ikaw ang Akun Diyos

Ikaw ang akun Diyos.
Ang imong kupkup lamang
Ang makapatiraw kanakun
Kang matuod-tuod nga pagpalangga.
Ikaw lamang ang makagisi kag makahukas
Kang damul nga bayu kang kahadluk
Nga nagaputos sa raw-ay ko nga lawas.
Sa pagharuk ko sa imong pongyahun
Kag sa paghaklu kang imong balhas,
Masiyagit ako sa tuman nga kalipay.
Kanimo ko lamang kantahun
Ang pinakasagrado ko nga binalaybay.

Ikaw ang akun Diyos-
Ang nagaisarahanun nga laki
Nga liwat-liwat magaula kang dugo
Sa mahigku nga lupa
Agud luwasun ako sa akun mga sala.
Sa imo paghigugma sa akun hita,
Putson ako kang kasanag
Nga magatugro kanakun kang kabuhi
Nga wara’t katapusan.

Sara lang dya sa ana karakuon nga nailig nga mga binalaybay kag sa wara pa nasulat kundi gina hurma palang sa ana paminsararun kag dughan. Sara run dya sa nagpamukra kanakun nga magsulat sa kinaray-a. Sara sa mga binalaybay nga nagatugro kasanag kun paano atubangun ang kamatuoran bilang sangka tinuga, nga nabugayan kang nanarisari nga kinaaram, kinasahi sa kasulhay o kasadya sa pagpanglakatun sa dyang kalibutan. Bangud dya para kanakun ang kalibutan padayun nga magakadulom kag padayun man ang ana tugro kang kasanag.

Henyo man o kun indi sa inyo panurukan, kang sa iban pa nga manunulat si J.I.E Teodoro para kanakun tama run ang magpamukadkad ang literaturang Kinaray-a sa patag kang literaturang Pilipinhon nga ana ginpangunahan hasta malab-ot sa bilog nga kalibutan kag butaon na ang kalibutan ka mga manugsulat sa kinaray-a hay kun rako ang nagasulat ka kinaray-a, dugang nga mapabaskog ang pamukadkad kag mamgunga ang limug na kadya.

Only registered users can write comments.
Please login or register.

Powered by AkoComment Tweaked Special Edition v.1.4.6
AkoComment © Copyright 2004 by Arthur Konze - www.mamboportal.com
All right reserved