Political Corruption
Mahigko nga politika, indi madura sa pinsar kang tagsa-tagsa. Pero nahibaluan bala naton kon sin-o nga politiko ya corrupt. Si Kapintan corrupt, si Mayor corrupt, si Gobernador corrupt, si Congresman corrupt, si Senador corrupt kag si Presidente corrupt, corrupt kami tanan. Waay labot kang mga mabuot nga politiko sa umpisa pero pag nakakita kang igpat kang kwarta, daw sa binoy-an nga waay don guina dumdom ya kridibilidad kag dignidad na bilang tawo. Ma atubang sa tawo kag mag hambal it sangka magpahamot kag pag dayaw sa kaugalingon, nga kon mag estorya, amo dya ya nahimo ko, amo dya ya nag bag-o sa mga pag mando ko kag ilabi naguid lantawa sa mga proyekto kon kay sin-o nga ngaran ya nakabutang kundi sa apelyido ko. Amo man nga klase kang pag pakilala sa tawo nga kon pahambalon palangga ako kang akon mga kasimanwa, nga bisan diin timo maadto kilala timo bangod hay politiko ka. Tong mga nag intra sa politika kag nag bulig it pasanyog kang aton banwa diin don sanda? Tong mga politiko nga nag mangaranon diya pa sanda (ari pa sila diri). Kon huna-hunaon, pira guid lang kang aton mga kasimanwa ya may kaisog mag sulod sa politika, pero kalabanan amo tong may mga linya ukon pinamilya. Sa inyo banwa, kilala mo halin pa kang bata ka pa kon ano nga mga apelyido ya naga padalagan it mayor, councilor etc...amo man sa national nga election. Buot hambalon, ya aton nga banwa may pira guid lang kang mga bond of brothers, ukon mga hugpong kang mga apelyido nga naga duminar kang politikal nga sistema kang pungsod. 30 kang mga apelyido kon indi ako mag sala, kag buot hambalon sanda man ya naga uyat kang 80 porsinto kang manggad kang pungsod. Nga kon sa estorya ni Judas, guin baligya na si Jesus it 30 ka pilak agudto nga madakop kang mga romano. Nga nag angot dyang mga apelyido kag business empire nga gina pangunahan kang kilala nga mga politiko nga sa umpisa palang puro pang lupig kag pang ganso ya gina himo agudto maka pwesto kag manipulahon ya sistema politikal kang pungsod. Kag dayon pasa-pasa ya manggad sa mga kabataan kag ipamembro sa bond of brothers of rich and powerful people.

Mga Paagi kang Corruption
1) Bribery – (Suhol) isa ka paagi nga pag suhol sa mga opisyal kang gobyerno agudto maka kuha it pabor nga daad (kuntani) bisan indi mo pag suhulan amo guid daad ya himuon kang opisyal bangod nakalakip dya sa iya trabaho. Kon gusto mo mag transaksyon sa gobyerno kinahanglan mo mag suhol agudto madali ya processo. Ukon pang suhol sa politiko para maka negosyo nga bisan supak sa laye ukon patakaran kag ordinansa. Halimbawa, matao ako it hanggod nga kantidad nga kwarta kay Kapitan para indi na pag pahilabtan ya negosyo ko nga shabu teangge, indi gani ya pusoyan ko sa balay bisan waay ti namatyan.
2) Graft – Pag baton it regalo nga daw suhol man, agudto maka baton it pabor, daw pareho lang kang nauna ba…) para maka kamal it hanggod nga kwarta ya politiko ilabi naguid ya presindente, ma implementer it isa ka proyekto nga agudto dyang tao nga nag regalo maka benipisyo ka dyang proyekto. Halimbawa, may zoning sa lugar ninyo nga kinahanglan mag patindog it airport, pero bag-o pa maman-an kang publiko nga may proyekto sa lugar, tong kompanya o individual nga nag regalo kay presidente, ma makal (bakal) anay it lupa dyan sa lugar nyo agudto pag maimplemintar na ang airport project, ibaligya nya ang lupa nga pinamakal na sa kompanya nga nag daog sa bidding sa mataas nga surip kang prisyo nga nag dul-on it million-million nga ganansya. Amo man ya pag hatag kang proyekto sa isa ka kompanya nga waay nag agi sa public bidding ukon manipulated bidding bangod guin regalohan kang kompanya ang mga politiko nga involve sa proyekto.
3)Extortion kag robbery -(pamahog kag panakaw nga gin gamitan kang pwersa ukon impluwensya) kon poliko timo kag daw sa naubos don ya pang tuba tuba mo kag waay don timo it inug supporta sa mga kirida mo, ano himuon mo?. Taw-gan mo lang tong kilala mo nga mga negosyante kag mag mando nga taw-an timo it isa ka million hay kon indi, waay ka ron it business permit sa sunod nga tuig. Gina gamit man dyang istilo kang mga organized crime, nga gin gamitan kang mga military agudto takawan ya mga banko, ukon mga gangster kang mga politiko para manakaw.
4)Patronage – taw-an it pabor tong mga supporter kag kilala) daw sa indi dya familiar nga tinaga kanaton pero amo dya ya pina ka lapnag nga bahin kang corruption bisan sa barangay. Kon ikaw Kapitan, ukon in charge sa barangay klinik, sin-o ya una mo nga taw-an it medicol, kundi tong paryente mo, ukon amiga mo, amo man sa munisipyo, sin-o ya taw-an mo it obra kundi tong mga supporter mo sa election ukon indi gani tong mga hinablos mo nga waay it mga obra. Waay labot pa tong mga ghost employee kang munisipyo kag 15/30 nga mga empliyado, ( sa adlaw lang ka sweldo naga report sa obra). Pero sa iba nga pungsod legal dyang Patronage, gin gamit dya ni Saddam, man puro sunni tribe lang ya majority kang government employee para sa Saddam regime para sa loyalty, amo man sa anay Union Soviet kag communist Germany. Pero sa kabilogan kag sa malip-ot nga tinaga,”BIAS” o di gani, diskreminasyon.
5)Nepotism kag Cronyism – (pag tao kang poder sa paryente kag ya pag tao kang poder sa mga amigo o kakilala) popular dyang klase kang corruption, kon ya mga major business kag mga government corporation gina dumalahan kang mga paryente kang presidente amo man kon kakilala nya, ano ya masulod sa pinsar naton? “NepCron” Oo.. amo gid, ti ano nga pungsod ya kilala sa amo nga sistema? North Korea kag Syria, waay labot ya Pilipinas sa tion ni anay Marcos, ti kon may tarithi dukaron kag kon may maabot nga uran, man-an na naton kon may bagyo kag kon sin-o ya corrupt.
6)Kickbacks – (sipa sa likod ukon pasurip it kwarta sa likod kang politiko agudto indi ma man-an kang asawa na) hay kon ma man-an kang asawa na, indi don ka lab-ot ya kinurakot na sa iya mga kirida. Kon ikaw si kongresman, kag gusto mo buligan ya imo mga kasimanwa nga mapa semento ya anda nga karsada, ma pili timo kang mga kompanya nga mangontrata ka dayang proyekto bisan indi ti mayad nga bidder kang proyekto agudto nga tong kompanya, taw-an timo kang sipa sa likod, este, kickbacks. Si Toto Elboy nag obra sa construction kang mga iskwelahan, nag reklamo kang gamay nga sweldo sa contractor, ya sabat kang contractor, indi pwede nga sweldohan timo it hanggod hay kulang ya kwarta nga gin tao kanaton ka dayang proyekto. Ti diin nag adto ya budget, indi sa bulsa kang contractor, indi sa mga engineer, kundi to sa mga abusador nga mga politiko.

Pagpili kang botohon
Indi lang 6 ka klase ang corruption ya dara kang politikal corruption, madamo nga klase kag sining madamo, 6 ang pina ka major. Ti kon gusto mo mag pili kang mga politiko nga botohon sa Mayo. Indi pag lantawa nga may negosyo nga daan dyang kandidato amo kon ngaa manggaranon don tana, kundi pinsaron mo nga kon mag daog diya ano ayhan himuon na para proteksyon ya ana nga negosyo kag mag kamal pa it hanggod nga kwarta. Kon daw sa amo man lang angod nga kandito ya napili mo, indi ayhan maayo kon islan mo naman kang mga bag-o, para mantun-an kang mga kandidato nga indi pinamilya ya politika kag indi sa paagi nga nahibal-an nila maga uswag ang banwa. Naga panalupsup ya kultura kang corruption sa politika kag daw tina ini nga bisan ano mo ka laba naga pabilin nga naga dagta sa sistema. Kag kon sin-o man nga naga hambal nga matinlo, ina butigon. Kon waay timo it napili nga politiko nga matinlo, lantawa ang reputasyon kang kandidato, record kag ilabi nagid reputasyon kang pamilya, medyo maayo-ayo sa mga kandidato.

Pag uswag kang pungsod
May mga linya ukon dalanon kita nga gina laktan suno sa programa kang gobyerno nga bisan mag lain lain ya mga politiko indi ma dura dyang programa. Halimbawa kang global iradikasyon kang kapigaduhon nga gin implemintar kang UN, kag mga plano nga sa diin ang aton ekonomiya naka program nga mag umwad suno sa giya kang aton membership sa mga international nga organisasyon, halimbawa kang APEC, ASEAN Summit, WTO kag iban pa. Ang mga gina pasar kang aton gobyerno nga reporma sa ekonomiya, kalabanan sini gina tugda kang mga internasyonal nga mga organisasyon amo kon ngaa indi sa pang pungsodnon nga development ang pontariya kang mga organisasyon kundi global. Ang aton pungsod ika 25 sa bilog nga kalibutan sa Gross domestic product (GDP) halos pareho lang ang average sa European country, bisan nga naunahan kita kang Thailand, S. Korea, kag iban pa nga kaingod, nagapabilin pa gihapon nga madamo nga potensyal nga pwede pa naton pauswagon, halimbawa sa mining industry, agriculture, kag services, nga amo ya maga tib-ong sa aton nga mangin 1st world suno sa prediksyon kang aton presidente.

Nami nga article and very familiar sa atun. Sagad mga pulitiko dya sa atun sa Antique ilabi run sa ehekutibo lokal kag legislatibo nasyunal ay tanan nga kumbinasyon ginagamit da. Ano bay karia tawag kananda?